Taon-taon ay dumadaan ang mundo sa grupo ng “meteors” sa kalawakan, na siyang “Asteroid Belt.” Ang Asteroid Belt ay natatagpuan sa gitna ng planetang Jupiter at Mars at may mahigit sa 4,000 bilang ng “floating objects”. Nagkakaroon ng isang magandang tanawin sa kalangitan na tinatawag na “meteor shower” sa pagdaan ng planetang Earth dito. Ang mga meteor na nagmumula sa mga asteroid na pinanggalingan nito ay malinaw na makikita sa gabi o lugar na madilim at malayo sa mga liwanag ng siyudad. Kilala ito sa katawagang bulalakaw, “shooting stars” o “falling stars.”

Sa taong kasalukuyan, masisilayan sa kalangitan ang “Leonids meteor shower” na magaganap sa Nobyembre 17-18. Ang mga meteor nito ay galing sa kometang “Tempel-Tuttle” na siyang parent comet nito. Ang Comet Tempel-Turtle ay nadiskubre ni Ernst Wilhelm Leberecht Tempel, isang German Astronomer, noong taong 2005.

Pagkatapos nito ay ang “Geminids meteor shower” naman sa Disyembre 13-14 na maoobserbahan lalo na sa mga bansang Asya ng bandang 10pm o 2am o sa pagbubukang liwayway. Natuklasan ito noong taong 1862 nang mahigit sa 10-20 bulalakaw kada oras ang nasilayan sa kalangitan. Sa karagdagang impormasyon, taong 1983 lamang nalaman ang parent comet nito, ang “3200 Phaethon.”

Isang bagay na pinagtatalunan patungkol dito ay kung ang 3200 Phaethon ay kometa o isang asteroid dahil ang komposisyon nito ay katulad sa asteroid at ang orbit nito ay katulad sa mga planeta. Ang kakaiba pa nito ay hindi gumagawa ang “3200 Phaethon” ng “cometary tail” kapag napapalapit sa gravitational pull ng Araw na katulad ng ibang kometa. Ang “cometary tail” ay lumilitaw dahil sa “solar magnetic field” na dinadala ng “solar wind” galing sa Araw.

Ang “asteroid” ay mula sa salitang Griego na “asteroeides” na ang kahulugan ay “star-like.” Noong 1802 ay isinuhesyon si William Herschel na ibukod ang mga bagay na ito sa kalawakan na iba sa kategorya ng isang kometa. Kilala sila na tawag na “small planet.” Iba-iba ang anyo nito at di katulad ng planeta na may hugis na elliptical o bilog.  Ayon din sa mga mananaliksik, ang mga asteroid na ito ang posibleng naging dahilan ng pagkalipol ng mga dinosaurs noong panahon ng “Cretaceous period.” Sa matinding paghampas ng asteroid sa ibabaw ng mundo ay nagbunga ito ng pagbabago sa klima at temperatura na siyang ikinamatay ng mga higanteng hayop.

Ang unang asteroid ay natuklasan ni Giuseppe Piazzi taong 1801. Ang pinakamalaking asteroid ay ang Ceres. Ito ay may 933 kilometro sa diyametro. Karamihan sa asteroid ay maliit sa mass ng Buwan (Moon).

May posibilidad na mahigit-kumulang sa 100 bulalakaw ang masaksihan ng mga manonood sa Disyembre 13, 2009. Kapag ang pagbulusok ng mga bolang apoy na ito ay humigit sa 1,000 kada oras ay tinatawag ito na “meteor outbursts” o “meteor storms.” Kadalasan itong nagaganap sa “Geminids meteor shower.”

Ang “meteor” ay pitak na gawa sa metal o bato na lumulutang sa kalawakan o “meteoroids” na hinigop ng gravity ng planetang Earth. Nagmula ito sa salitang Griego na “meteoron” na ang ibig sabihin ay phenomena sa kalangitan.  Ang “meteors” ay may laking 1millimeter-1centimeter sa diyametro. Sa bilis na libong milya sa isang oras at sa taas na 30-80 milya mula sa top soil ay lumilikha ito ng tila bumubulusok na bolang apoy. Galing ito sa isang “asteroid.” Karaniwan ay hindi ito lumilikha ng tunog kapag ito ay humantong sa atmosphere ng planetang Earth. Ilan lamang ang umaabot sa lupa dahil karaniwan dito ay natutunaw sa bilis ng pagbulusok nito sa ere. Kapag umabot ang mga meteoroids na ito sa lupa ay tinatawag ito na “meteorites.”

May tatlong uri ng meteorites: mabato (stony), bakal (iron) at pinaghalong bato at bakal (stony-iron). Ang “Hoba” ang pinakamalaking meteorites na gawa sa bakal na natuklasan. Ito ay may bigat na 65-70 tons at natagpuan ng isang magsasaka sa Namibia, Grootfontein (South West Africa.) Noong taong 1929 ni Jacobus Hermanus Brits, isang siyentipiko, ay gumawa ng isang ulat patungkol sa pagkakatuklas nito.  Sinasabing ito ay nagkakaedad ng 80,000 taon mula ng tumama ito sa ibabaw ng mundo. Dahil sa sobrang bigat nito, hindi ito naialis sa lokasyon nito hanggang ngayon. Ginawa itong National Monument sa lugar na kinalalagyan nito noong March 15, 1955 sa pahintulot ni Mrs. O. Scheel na siyang may-ari ng bukid na kinalalagyan nito.

Karaniwan, nakabase sa konstelasyon (constellation) na pinagmumulan nito ang pangalang ibinibigay sa meteor shower. Noong Nobyembre 12-13, 1833 nasilayan ang pinakamaliwanag na “meteor shower.” Taong 1970 at 1993 ay walang naitalang naganap na “Leonids meteor shower.” Natagpuan ang muling paglitaw nito taong 1994.
Noong Hunyo 30, 1908, isang meteorite ang tumama sa Tunguska River ng Siberia. Gumawa ito ng shock wave na may layong 2150 square kilometers sa kagubatan ng Taiga at liwanag na matatanaw sa layong 200 square kilometers.

Kung makakakita tayo ng meteor na manggagaling sa ibang direksyon na hindi nagmula sa direksyon pinanggagalingan ng mga bulalakaw sa kaganapang meteor shower, ang meteor na ito ay tinatawag na “sporadic meteor.” Ito ay lumilitaw na lang basta-basta at walang kinalaman ang “meteor shower” rito.

Maraming taon na ang lumipas, nguni’t ang lihim ng kaalaman patungkol sa “Black hole” ay hindi pa lahat nabubunyag sa mga siyentipiko at lalo na sa mga ordinaryong tao. Ito ay isang lugar sa kalawakan na mayroong napakalakas na paghila ng gravity o “gravitational pull” na kahit ang liwanag ay hindi makatatakas mula rito. Ang pangalang “Black hole” ay nagmula sa kakayahan nito na magkulong ng liwanag at maging maaninag (transparent). Unang ginamit ang terminong ito ni John Wheeler, isang physicist, sa kaniyang panayam sa publiko noong 1967 na “Our Universe: the Known and Unknown.” Sa kalaunan ay ginamit na ang katawagang ito.

Hinihigop nito ang lahat ng bagay na napapalapit sa distansiyang tinatawag na “event horizon” (Schwarzschild radius). Sinasabing ang “frame-dragging” ay bahagi ng black hole na kung saan ang kalawakan at panahon ay naaapektuhan. Ang anomang bagay na malapit dito ay nahihila sa pag-ikot nito na magdadala sa isang bagay papasok sa lagusan nito. Karaniwan ang ikot nito ay pabaligtad o counter-clockwise. Mahirap malaman ang lokasyon nito sa kalawakan sapagka’t hindi ito nakikita. Maliban na may maoobserbahang malapit na bituin o bagay dito na may liwanag at madaanan o mahahagip nito ay hindi mapapansin ang black hole.

Ang unang naobserbahan na blackhole ay ang “Cygnus X-1” (Cyg X-1) noong 1964. Mayroon itong mahigit-kumulang na 8.4 ulit na mass sa ating Araw. May layo itong 6,000 light-years  at nagkakaedad ng mahigit-kumulang na 5 Milyong taon ayon sa mga mananaliksik. Sinasabi rin na nagmula ang Cyg X-1 sa bituing “progenitor” o matandang bituin na may 40 solar masses (katumbas na mass sa astronomy.)

Noong 1783, unang ipinahayag ni John Michell (geologist at astronomer) ang ideya ng black hole sa isang liham kay Henry Cavendish (siyentipikong nakatuklas ng elementong Hydrogen). Inilathala ang liham na ito noong 1784 nguni’t hindi ito masyadong binigyan ng pansin. Nang maging tanyag ang ideya ni Albert Einstein noong 1915 patungkol sa “general theory of relativity”, mula 1970 ay kinilala na ito nang muling natagpuan ang mga papel na nagsasaad patungkol rito. Laman nito ang kaalaman na may kakayahan ang gravity na maapektuhan ang liwanag.

Si Pierre-Simon Laplace ay isang French mathematician na nagpakilala ng “probability theory” taong 1796. Tinawag ang mga “high-gravity objects” na ito bilang “dark stars” sa kaniyang aklat na “Exposition du Systeme du Monde”.

Mayroong apat na klase ng black hole. Ito ay ang “Schwarzschild”, ang “Reissner-Nordstrom”, ang “Kerr” at ang “Kerr-Newman”. Ang Schwarzschild (static black hole) ay walang electrical charge at walang angular momentum. Nadiskubre ito ni Karl Schwarzschild, isang German Astronomer. Ang “Reissner-Nordstrom” ay may electrical charge pero walang angular momentum. Hindi rin ito umiikot gaya ng Schwarzschild black hole. Ang “Kerr” (rotating black hole) ay may angular momentum pero walang electrical charge. Ito ay ipinakilala ni Roy Patrick Kerr, isang New Zealand mathematician. Samantalang ang “Kerr-Newman” ay may electrical charge, angular momentum at umiikot ayon kay Ezra T. Newman, na isang American physicist. Ang “angular momentum” ay isang bagay na malapit sa lokasyon ng black hole na mapapakinabangan upang malaman ang paraan ng pag-ikot nito.

Isang black hole ang natagpuan ng Hubble Space Telescope sa layong 14 million light-years at may laking 300,000 beses na massive sa ating Araw. Sa pangunguna ng astronomo na si Ari Laor at Technion-Israel Institute of Technology sa Haifa, Israel, ito ay natagpuan sa galaxy NGC 4395. Ito ay inilatag sa harapan ng taunang pagkakatipon ng American Association of the Advancement of Science (AAAS.)

Ayon kay Michelle Thaller, isang astronomer, namamatay ang isang bituin pag nagsimula na itong bumuo ng iron o bakal sa loob. Kapag gumagawa na ng bakal ang isang bituin, imbes na ang enerhiyang ibinibigay nito ay papalabas, ito ay nagiging  papasok. Ito ang isang dahilan upang ang isang bituin ay sumabog at maging supernova o isang bituing naglalabas ng napakalakas na liwanag. Ang kinauuwian nito sa huli ay ang pagkasilang ng isang bagong black hole. Binanggit din niya na karaniwan sa may potensiyal na maging black hole ay ang mga bituing kulay asul at maliliwanag na gaya ng nasa konstelasyon ng Orion.

Kung ang magiging batayan ay pagiging makapinsala, mas delikado ang mga maliliit na black hole kaysa sa mga malalaki ang mass. Ang mga maliliit na dark star ay may maiksing panahon  upang magbago ng bilis ng pag-ikot kung kaya magiging katulad ito sa ginigiling, ang pahayag ni David Kornreich na mananaliksik ng Humboldt State University, California.

Napag-alaman ng mga siyentipiko na sa maoobserbahang mga galaxy sa uniberso,  karamihan dito ay may matatagpuang “supermassive blackhole” sa gitna. Sinabi ni Ginoong Ed Turner, isang astrophysicist, sa sentro ng Milky Way Galaxy ay mayroong isang bagay na maliwanag na mas maliit sa “Quasar” o “Quasi-stellar object” (starlike na naglalabas ng napakalakas na radio emission) na mahirap makita o obserbahan  dahil sa kapal ng mga gas na bumabalot dito.

Sa mga nagdaang mga taon ng pagsasaliksik ng mga astronomo, nalaman na ang Milky Way Galaxy ay puno ng mga dark star. Sinasabi na maaari rin itong maging dahilan ng pagkasira ng planetang earth.

    Ang Araw (Sun) na may layong humigit-kumulang na 92,900,000 miles (149,476,000 kilometers) mula sa mundo at pinaniniwalaang mahigit na 4.6 billion taon ng umiiral ay binubuo ng 74 na porsiyento ng Hydrogen. Binubuo halos ito ng gas sa “atomic form”. Ang Araw ay ibinibilang na bituin at isang “dwarf star” (normal na bituin na may temperaturang 6,000 K).

    Taong 1610, unang natuklasan ang Sunspot. Ang “Sunspot” ang pinakamalamig na lugar sa Araw. Nagkakaroon nito sa mga lokasyon na may instansiya ng pagsabog sa Araw. Pagkatapos ng mga taon ng obserbasyon, ipinahayag ni Samuel Heinrich Schwabe, isang German astronomer na nagsasaliksik sa Sunspot, na nadadagdagan ang mga Sunspot pero pagkalipas ng 10-year period ay nawawala rin.

    Ang Sunspot ang karaniwang nagiging dahilan ng Solar activity na may epekto sa “chromosphere” (ang atmosphere o unang layer ng Araw na may gaseous form) at “corona” (madalas masisilayan tuwing may Solar Eclipse). Dahil dito ay nagkakaroon ng “solar flares” (ang biglaang pagliwanag ng corona ng ilang minuto), “solar prominences” (isang malakas na pagsabog ng luminous hydrogen gas na umaangat ng libong kilometro sa ibabaw ng chromospheres), “solar wind” (ang pagdaloy ng ‘ionized hydrogen’ na namamanaag na mabilis palabas ng Araw) at ang “solar storm”.

    Ang “solar storm” o “coronal mass ejection” (CMEs) ay ang malakas na pagsabog ng plasma na galing sa Araw. May mga “solar cosmic rays” na maaaring maisapanganib ang mga sasakyang pangkalawakan (spacecraft), mga astronaut na wala sa proteksyon ng “Ozone Layer” at teknolohiya sa planetang Earth na gaya ng cellular phone (kilalang cellphone). Nakakabuo ito ng “electromagnetic interference” na sadyang nakakapinsala sa ating mga makinang ginagamitan ng elektrisidad at kayang pumatay ng maraming tao.

    Taong 1859, naganap ang pinakanakakapinsalang CMEs na sumira sa “telegraph communication”. Kung mangyayari ito muli sa ating panahon, kaya nitong sumira ng mga “power grid” (electrical cables) at maapektuhan ang supply ng tubig, napapanis na mga pagkain, medisina at mga pangunahing pangangailangan ng tao, ayon sa ulat ng US National Research Council committee na pinamumunuan ni Daniel Baker ng University of Colorado noong May 2008 sa Washington, DC.

    Ayon sa artikulong inilabas ng New York Times noong March 13, 1989, naganap ang isang solar storm na sumira ng mga “power grid” sa Quebec ng nagdulot ng power shutdown ng ilang oras. Kasabay nito, ang paglitaw ng napakagandang itsura ng “Aurora” o “Northern or Southern Lights” sa lugar ng Florida at Cuba, na isang halimbawa ng kaganapan na may kinalaman ang CMEs. Sinasabing nagkakahalaga ng $6 na bilyon ang napinsala nito na karamihan ay nasa siyudad ng Silangang bahagi ng Estado Unidos.

    Ang “radiation” (energy transmitted as rays or waves in the form of particles) na binabato ng Araw dahil sa Coronal Mass Ejection (CMEs) ay nag reresulta ng pag-iral ng electromagnetic radiation sa halos lahat ng parte ng mundo.  Ang kakaiba pa nito, nakakatanggap ang ating katawan ng radiation na katumbas ng 15-20 chest x-ray (gamma rays) annually mula lang sa “environmental radiation” ng walang bayad at hindi natin alam. Kapag tumaas ang ibinabato ng Araw na CMEs ay tumataas din ang natatanggap ng katawan natin.  Ang mga “energetic particles” ay kayang pumasok sa ating mga selula (cells) hanggang sa  ating “genes” at pinsalain ito. Hindi tama ang paniniwala na mayroon ngang “anti-radiation” dahil lahat ng bagay dito sa mundo ay mayroong radiation dahil sa CMEs. Mayroong mababa ang radiation na natatanggap pero kailangan ng talagang makakapal na pangproteksyon upang magamit na pangkontra dito.

    Gumamit ang mga “health physicist” ng panukat katumbas ng “rad” (a watt of energy into 100 kilograms of tissue) na ginagamit ng mga siyentipiko, ito ay ang “rem” (an actual dosage equivalent to radiation as it impact biological tissue). Ang mga lugar na gaya ng Denver o Laramie (120-130 millirems/year), Guarapari sa Brazil (600 millirem/year), Kerala sa India (380 millirem/year), Louisiana, at Colorado (115 millirem/year) ay mga lugar na may mataas na radiation.

    Ayon sa mga mananaliksik, ang ating katawan ay matatawag na “low-grade source of nuclear radiation”. Ang mga ipinapasok natin sa ating katawan sa pamamagitan ng pagkain gaya ng potassium o pag-inhale ng carbon ay mayroong mahigit-kumulang na 23 millirem sa isang taon. Sa karagdagang kaalaman, ang saging na kinakain natin ay mayroong mataas na radioactive potassium isotopes. Nararapat rin lang na ang isang taong naninigarilyo ay tumigil sa ganitong bisyo sapagka’t mayroon itong 40 millirem per year (1 pack a day). Hindi rin mabuti na magtagal ang isang tao sa basement sapagka’t karamihan ng elemento na nasa ilalim ng lupa ay mayroon din nito tulad ng radon, mga bato at gas.

    Ang katotohanan, hindi pa rin ligtas ang tao mula sa radiation sa kabila na mayroon “Ozone Layer” na bumabalot sa mundo na nagsisilbing taga-sala (filter). Ang magagawa natin ay limitahan ang nakukuhang radiation sa katawan hangga’t maaari sa pamamagitan ng hindi matagal na exposure mula sa pinanggagalingan nito. Nakakabawas din ang pagbabakasyon o pagtira sa mga lugar na malapit sa dalampasigan ng dagat (receiving 35 millirems/year) sapagka’t nagagawa ng tubig na ikulong ang malalakas na lebel ng radiation. Kung kaya, ang pagkakaroon ng 75% na bahagi ng mundo na tubig ay tunay na nagiging proteksyon sa mga tao. Ang ating katawan na natural na dumidepensa ay nag-aayos ng ating mga selula (cell repair) upang tumulong sa pag-aalis ng radiation sa ating katawan. Alalahanin natin na kailangan maingatan ng isang tao ang kaniyang sarili sa overexposure sa radiation dahil puwedeng magresulta ito ng “cancer” (genetic damage of radiation) o kamatayan at lahat ng ito galing sa isang Coronal Mass Ejection (CMEs) o Solar Storm.

A Youth Concert on August 17, at the Araneta Coliseum

A project of Youth Organization, BREAD (Bible Readers’ Society) International.

Performers:
Pupil,
Nina,
Sugarfree,
 Itchyworms,
 Shamrock,
 Francis “Kiko” Reyes of the Dawn,
 and BREADcrumbs